Planten van hier

Voor flora, fauna en mensen

Het Levend Archief

Nationale zadencollectie

In de afgelopen dertig jaar is een groot deel van Nederland onderzocht op wilde bomen en struiken. Van alle houtige gewassen in Nederland bestaat op dit moment nog slechts 3% tot 5% uit autochtone bomen en struiken. Kijkend naar de soorten blijkt dat ongeveer de helft meer of minder bedreigd is in zijn voortbestaan. Enkele soorten zijn uitgestorven, zoals de Koraalmeidoorn en de Grove den. Andere soorten als Behaarde struweelroos, Kale struweelroos, Kraagroos, Schijnkoraalmeidoorn en Wilde peer komen nog slechts met enkele exemplaren voor. Wilde appel, Fladderiep, Ruwe iep, Kraakwilg en Zomerlinde zitten in de gevarenzone, met populaties van hooguit een paar honderd exemplaren. Het veldonderzoek heeft een goed beeld opgeleverd van waar autochtone bomen en struiken groeien. Verrassend genoeg blijken ze nog juist het meest voor te komen in de restanten van oude cultuurlandschappen (zie ook: Atlas van het landschappelijk groen erfgoed van Nederland).

Het begrip ‘autochtoon’ wordt niet op soort gedefinieerd. Het duidt concrete bomen, struiken en planten aan. Een boom, struik of plant is autochtoon als de voorouders altijd al in de onze regio voorkwamen sinds de kolonisatie na de laatste ijstijd. Hierdoor is de boom, struik of plant het best aangepast aan de lokale bodem en klimatologische omstandigheden. Synoniemen voor 'autochtoon' zijn 'planten van hier' en 'van oorspronkelijk inheemse herkomst'. Oorspronkelijk inheemse flora is van groot belang voor de kwaliteit van ecosystemen, aangezien de verschillende dieren, planten, bomen en struiken sterk van elkaar afhankelijk. Regionale autochtone populaties zijn in feite de basis van de biodiversiteit en de toekomst van deze bijzonder belangrijke flora staat werkelijk op het spel. De achteruitgang van inheemse populaties blijkt niet gemakkelijk te keren. Zelfs in de topnatuurgebieden - die onder Natura 2000 vallen - wordt duurzaam behoud van oorspronkelijk inheemse bomen en struiken niet als doel gezien.

Sinds de start van het onderzoek, de gecertificeerde teelt en oogst en de inrichting van de genenbank/zaadgaard, is in de afgelopen decennia veel bereikt. De organisatie Bronnen: centrum voor de verspreiding van oorspronkelijk inheemse houtige gewassen is in Nederland begonnen met het grootschalig kweken van autochtoon plantmateriaal. Dankzij dit pionierswerk (Henny Ketelaar) zijn in de afgelopen 25 jaar miljoenen van deze ‘Bronnen bomen en struiken' geplant. In 2014 is Bronnen overgenomen door Staatsbosbeheer - Zaad & Plantsoen die op de hoofdlocatie Roggebotzand (Flevoland!) een genenbank beheerd. De genenbank valt onder verantwoordelijkheid van het Centrum voor Genetische Bronnen in Wageningen.

In de genenbank in Roggebotzand (www.genenbankbomenenstruiken.nl) worden alle Nederlandse soorten bomen (van Fladderiep tot Zomereik) en struiken (van Egelantier tot Zwarte bes) verzameld. Maar ook een klimmer als Wilde kamperfoelie heeft er een plek. Voordat de soorten opgenomen worden in de collectie moeten ze aan een aantal eisen voldoen. Zo moet er materiaal beschikbaar zijn van een minimum aantal locaties in Nederland (indien mogelijk) om zo de genetische variatie in de collectie op peil te houden. Als de bomen er eenmaal staan wordt niet alleen het zaad verzameld, maar kan er ook levend genetisch materiaal verkregen worden. Via een duidelijk track & trace systeem kan zo gecontroleerd plantgoed, van bekende herkomst, worden uitgegeven (zie ook www.rassenlijstbomen.nl). Zie ook 'Oorspronkelijk inheemse flora - Het Levend Archief'.

Berggamander - Teucrium montanum | NL Bloeit! ~ Planten van hier

De Berggamander (kluizenaar van de Bemelerberg) is een van de zeldzaamste soorten in Nederland. Ze groeit namelijk slechts op één locatie en daar komt zij slechts met een enkel individu voor. Als gevolg van zelfbestuiving - immers, er is maar 1 plant - zijn zaden met verminderde kiemkracht een denkbaar risico voor de Berggamander (Teucrium montanum) op de Bemelerberg. Toevoeging van gibberellinezuur, een plantenhormoon dat kieming initieert, doorbrak na verloop van een week bij het eerste zaadje het worteltje de zaadhuid. De belangrijke vraag die vooralsnog onbeantwoord blijft, is waarom de meer dan honderdjarige plant op de Bemelerberg (zo goed als) geen nakomelingen produceert, ondanks de kiemkracht van haar zaden (Schaminée, Bohm, Bakker en Van Rooijen, 2020).

In navolging op de genenbank van oorspronkelijk inheemse bomen en struiken is in 2017 Staatsbosbeheer - Zaad & Plantsoen versterkt met het initiatief van Het Levend Archief, waarbij aan een genenbank en zaadbanken van planten wordt gewerkt. Zaden bewaren van diverse bedreigde plantensoorten is zeer belangrijk, aangezien maar liefst 40% van de wilde planten wordt bedreigd (Rode Lijst). De stichting Het Levend Archief (eind 2018 opgericht) heeft dan ook als missie de genetische diversiteit van bedreigde inheemse planten veilig stellen, door het opbouwen van een Nationale Zadencollectie. Initiatiefnemer van Het Levend Archief is Joop Schaminée, vegetatiekundige en als hoogleraar verbonden aan de universiteiten van Wageningen en Nijmegen. De doelen van Het Levend Archief (www.hetlevendarchief.nl) zijn:

a. het waarborgen van de (genetische) diversiteit van Nederlandse wilde planten in Nederland en het behoud van de verscheidenheid aan wilde verwanten van onze cultuurgewassen;

b. het stimuleren en faciliteren van het gebruik van gecertificeerde zadenmengsels en gecertificeerd plantgoed met bekende herkomst ten behoeve van het behoud en biologisch herstel van natuur en landschap;

c. publieksvoorlichting en natuurbeleving over en van inheemse wilde planten en;

d. vergroting van de (wetenschappelijke) kennis over de zaad- en kiemingsbiologie van de inheemse flora.

Zie voor meer informatie ook het artikel in het tijdschrift Natura van de KNNV, vereniging voor veldbiologie van september 2020.

Het Levend Archief is een groeiende beweging waarbij mensen en organisaties zich kunnen aansluiten om hun eigen steentje bij te dragen aan de bescherming van inheemse planten. De diverse (natuur)organisaties en personen vormen samen het Netwerk Levend Archief, dat wordt gecoördineerd door FLORON.

De resultaten en bevindingen van alle initiatieven in Het Levend Archief hopen we dan ook terug te gaan zien in de (wilde) natuur. Het Levend Archief stelt gekeurd plantmateriaal belangeloos beschikbaar aan ideologische kwekers om samen te werken aan de biodiversiteit en in het bijzonder aan de bescherming van planten van hier.